Fabl (Öykünce) Türünün Özellikleri
- Teşhis ve İntak Sanatı: Fablların temelinde insan dışı varlıkları insan gibi gösterme (kişileştirme/teşhis) ve onları insan gibi konuşturma (intak) söz sanatları yer alır.
- Ders Verme Amacı: Her fablın sonunda mutlaka okuyucuya öğüt veren, doğru davranış kalıplarını gösteren bir ahlak dersi (kıssadan hisse) bulunur. Bu ders bazen bir dize, bazen de küçük bir atasözü gibi metnin sonunda açıkça verilir.
- Eğitsel Değeri: Çocukların ve gençlerin doğru ile yanlışı ayırt etmesini sağlayan, soyut ahlaki kavramları (adalet, dostluk, dürüstlük, kibir) somutlaştırarak aktaran en etkili didaktik (öğretici) metin türlerinden biridir.
- Yazılış Biçimi: Fabllar hem şiir (manzum) hem de düz yazı (nesir) biçiminde kaleme alınabilir.
Bir Fablın Bölümleri
| Bölüm | Bölümün Amacı ve İçeriği |
|---|---|
| 1. Serim | Hikayenin kahramanları olan hayvanlar ya da varlıklar tanıtılır. Olayın geçtiği çevre ve zaman kısaca belirtilerek konuya giriş yapılır. |
| 2. Düğüm | Kahramanlar arasında bir çatışma, sorun ya da beklenmedik bir olay gelişir. Merak unsuru bu bölümde zirveye ulaşır. |
| 3. Çözüm | Düğüm bölümünde yaşanan karmaşa ve çatışma hızlıca bir sonuca bağlanır, olay netleşir. |
| 4. Öğüt (Ders) | Hikayeden çıkarılması gereken ana fikir, ibret ve ahlak dersi okuyucuya doğrudan bir cümle ya da dörtlük halinde sunulur. |
Dünya ve Türk Edebiyatında Önemli Fabl Yazarları
- Ezop (Aesopos): Eski Yunan edebiyatında fabl türünün ilk ve en büyük kurucusu kabul edilir. Hayvan hikayeleriyle insan kusurlarını eleştirmiştir.
- Beydeba: Hint edebiyatının usta filozofudur. Deprem niteliğindeki ünlü eseri Kelile ve Dimne, hükümdarlara devlet yönetimi ve ahlak konusunda ders vermek amacıyla yazılmış doğu dünyasının en büyük fabl şaheseridir.
- La Fontaine (La Fonten): Fransız edebiyatçı, Ezop ve Beydeba'nın hikayelerini şiirsel (manzum) bir dille yeniden yazarak türü tüm dünyaya sevdirmiştir.
- Şeyhî (Türk Edebiyatı): Türk edebiyatında fabl özelliğini taşıyan ilk önemli ürün 15. yüzyılda Şeyhî tarafından yazılan "Harname" (Eşek Kitabı) adlı mesnevidir. Bir eşeğin başından geçenler üzerinden toplumsal bir eleştiri sunar.
Ortaokul Seviyesine Uygun Anlaşılır Fabl Örnekleri
Karga ile Tilki
Bir gün bir karga koca bir peynir parçasını kapıp bir ağaç dalına konmuş. Bunu gören kurnaz tilki, peyniri ele geçirmek için hemen ağacın altına gelmiş ve kargayı övmeye başlamış: "Aman efendim, bu ne zarafet! Tüyleriniz güneş gibi parlıyor, sesinizin de tüyleriniz kadar güzel olduğuna eminim. Ne olur bana bir şarkı söyleyin de ruhum şenlensin!"
Bu tatlı sözlere kanan kibirli karga, sesinin güzelliğini kanıtlamak için ağzını açıp "Gak!" diye ötmüş. Ağzını açar açmaz peynir aşağı düşmüş. Tilki hemen peyniri kapıp yutmuş ve şöyle demiş: "Budala karga, her dalkavuk kendisini dinleyenin sırtından geçinir. Bu ders, herhalde o peynirden daha değerlidir."
Ağustos Böceği ile Karınca
Karınca bütün yaz boyunca durup dinlenmeden çalışmış, kış için yuvasına yiyecek toplamış. Aynı günlerde ağustos böceği ise saz çalmış, şarkı söylemiş, yan gelip yatmış. Derken kış gelmiş, her yer karla kaplanmış.
Açlıktan ve soğuktan donmak üzere olan ağustos böceği, karıncanın kapısını çalarak yiyecek istemiş. Karınca sormuş: "Peki dostum, sen bütün yaz ne yaptın?" Ağustos böceği mahcup bir sesle cevap vermiş: "Şarkı söyledim, saz çaldım." Karınca kapıyı kapatmadan önce cevabı yapıştırmış: "Madem bütün yaz şarkı söyledin, şimdi de oynat bakalım!"
Fabl ile masal birbirine benzetilebilir çünkü ikisinde de olağanüstülükler ve konuşan hayvanlar vardır. Ancak masallar genellikle "Bir varmış, bir yokmuş" gibi tekerlemelerle başlar, yer ve zamanı tamamen belirsizdir ve tek amacı eğitmektir. Fabl ise çok daha kısadır, insan dışı varlıkların kişileştirilmesine tamamen odaklanır ve sarsıcı, net bir ahlak öğüdü ile son bulur.
Özetle: Fabl (öykünce); hayvanların ve bitkilerin dünyasından insanlığa tutulan bir aynadır. Kusurlarımızı, hatalarımızı doğrudan yüzümüze vurmak yerine, onları sevimli ya da kurnaz hayvan karakterlerinin arkasına gizleyerek bize hayata dair unutulmaz dersler veren kılavuz niteliğindeki metinlerdir.