Tiyatro Türünün Özellikleri ve Tanımı
- Tiyatro tamamen konuşmaya (diyaloğa) ve insan hareketlerine (eyleme) dayanan canlı bir türdür.
- Temel amacı insanı eğlendirirken ona ders vermek, onu derin derin düşündürmek ve olaylar hakkında kendi yorumunu yapmaya yönlendirmektir.
- Yazılış Amacı: Tiyatro eserleri genellikle sahnede oynanmak için kaleme alınır; ancak nadir de olsa sadece okunmak amacıyla yazılmış tiyatro türleri de mevcuttur.
Tiyatronun Temel Unsurları ve Ögeleri
| Kategori | Bileşenler ve Açıklamaları |
|---|---|
| Tiyatronun Unsurları | Tiyatronun var olabilmesi için gereken sacayaklarıdır:
• Yazar: Metni kaleme alan kişi. • Eser: Yazılan tiyatro metni. • Oyun: Sahnedeki canlandırma/performans. • Seyirci: Oyunu izleyen topluluk. |
| Tiyatronun Temel Ögeleri | Oyunun kurgusal yapısını oluşturan iskelettir:
• Olay: Sahneye taşınan ana çatışma veya durum. • Yer (Mekân): Olayın geçtiği ve dekorla desteklenen alan. • Zaman: Olayın yaşandığı süre veya dönem. • Kişiler: Oyunu canlandıran oyuncular/karakterler. |
Geleneksel Tiyatro Türleri (Üç Ana Dal)
- Trajedi (Ağlatı): Seyircide acıma ve korku duyguları uyandırarak ruhu kötülüklerden arındırmayı amaçlayan; soylu kişilerin (kral, tanrı vb.) hayatlarını, acıklı ve ağırbaşlı bir dille anlatan en eski tiyatro türüdür. Kaba sözlere ve sahnede kanlı olaylara asla yer verilmez.
- Komedi (Güldürü): İnsanların ve toplumun aksayan, kusurlu ya da gülünç yönlerini sahnede göstererek seyirciyi hem güldürmeyi hem de düşündürmeyi amaçlayan türdür. Günlük hayattan sıradan insanlar karakter olarak seçilir; her türlü kaba söze ve şakaya sahne üzerinde yer verilebilir.
- Dram: Hayatın hem acıklı hem de gülünç yönlerini, yani yaşamı olduğu gibi tüm gerçekliğiyle bir arada sunan modern tiyatro türüdür. Karakterler toplumun her kesiminden seçilebilir ve trajedi ile komedinin katı kurallarını yıkan daha özgür bir yapıya sahiptir.
Örnek Tiyatro Sahnesi (Komedi)
KİTAPLARIN SIRRI
Kişiler:
HAKAN: Ödev yapmayı sevmeyen, sürekli kısa yollar arayan sevimli bir ortaokul öğrencisi.
KİTAP DEDE: Hakan'ın rüyasında odasındaki kitaplığın arkasından çıkan, bilge ve biraz da muzip ihtiyar karakter.
SAHNE: Bir ortaokul öğrencisinin odası. Sağ tarafta üzeri kitaplar, defterler ve açık bir bilgisayarla dolu dağınık bir çalışma masası durmaktadır. Sol tarafta ise büyük, renkli bir kitaplık vardır. Odadaki ışık loştur. Hakan, masanın başında esneyerek oturmakta, elindeki kalemi parmaklarının arasında çevirmektedir.
HAKAN: (Kalemi masaya fırlatır, kollarını iki yana açarak derin bir of çeker) Of ki ne of! Şu Türkçe ödevi bir türlü bitmiyor. Hikâye yaz, masal oku, tiyatro terimlerini ezberle... Akıllı telefonlar varken, bütün bu bilgileri neden kafamda tutmak zorundayım ki? (Başını masaya koyar, gözlerini kapatır. Birkaç saniye sonra kitaplığın arkasından hafif bir ışık sızar ve komik bir tıkırtı duyulur.)
KİTAP DEDE: (Kitaplığın arkasından kafasında büyük bir mukavvadan yapılma kitap şapkasıyla yavaşça çıkar. Öksürür) Öhöm... Öhöm! Telefonlar her şeyi biliyor da, sen neyi biliyorsun bakalım küçük bey?
HAKAN: (Yerinden sıçrayarak kalkar, gözlerini ovuşturur, korku ve şaşkınlıkla geri çekilir) Kim... Kimsiniz siz? Hırsız mısınız? Durun, odamda çalacak değerli hiçbir şey yok, bilgisayarım bile kasıyor!
KİTAP DEDE: (Gülerek elindeki bastonu yere vurur, sakalını sıvazlar) İlahi Hakan! Bilgisayarının kastığını zaten dün gece ödev araştırırken yaptığın o harika yüz ifadelerinden anladım. Ben hırsız değilim. Ben, şu arkanda duran ve yüzüne bile bakmadığın tozlu kitapların nöbetçisiyim. Bana Kitap Dede derler.
HAKAN: (Şaşkınlığı biraz geçer, merakla dedenin kostümünü inceler) Kitap Dede mi? Şapkanız tıpkı kalın bir Türkçe sözlüğe benziyor. Ama neden rüyama girip beni korkutuyorsunuz ki? Ödevim zaten başımdan aşkın!
KİTAP DEDE: (Masanın üzerindeki açık duran defteri eline alır, gözlüklerini burnunun ucuna indirerek inceler) Korkutmak mı? Bilakis, sana yardım etmeye geldim. Az önce "Telefonlar varken neden okuyoruz?" diyordun ya... Bak şimdi, telefon sana bir masalın heyecanını verebilir mi? Ya da bir tiyatro sahnesinde arkadaşlarınla beraber devleşmenin, canlandırma yapmanın coşkusunu yaşatabilir mi?
HAKAN: (Omuz silker) Bilmem... Telefon ekranında oyun oynarken de heyecanlanıyorum ama.
KİTAP DEDE: (Parmağını havaya kaldırarak bilgece konuşur) Orada başkasının kurduğu hayali tüketiyorsun Hakan. Ama bir hikâye ya da tiyatro metni okurken, dekoru da karakterin mimiklerini de kendi zihninde sen inşa ediyorsun. Yani sen bir hayal fabrikası kuruyorsun! Telefon o fabrikanın ancak küçük bir parçası olabilir, tamamı değil.
HAKAN: (Düşünceli bir şekilde masaya bakar, gülümser) Hayal fabrikası mı? Bu kulağa havalı geliyor... Sanırım ödevdeki tiyatro metnini yazarken başkarakter olarak sizi seçeceğim Dede!
KİTAP DEDE: (Göz kırpar, yavaş yavaş kitaplığın arkasına doğru geri adımlarla çekilir) Harika bir fikir! Ama unutma, perdenin kapanmasını istemiyorsan, o fabrikanın çarklarını, yani sayfaları hep döndürmelisin... Başarılar Hakan! (Işıklar tamamen kararır.)
PERDE KAPANIR
Tiyatro Terimleri Sözlüğü
Tiyatro metinlerini daha iyi anlamak, sahnede izlediğimiz oyunları doğru yorumlamak ve görsel okuryazarlık becerimizi geliştirmek için bilmemiz gereken temel kavramlar alfabetik olarak sıralanmıştır:
| Kavram | Bilimsel ve Eğitsel Tanımı |
|---|---|
| Dekor | Oyunun geçtiği dönemi ve mekânı seyirciye görsel olarak hissettirmek amacıyla sahne üzerinde kullanılan her türlü eşya, mobilya, resim ve mimari aksesuarın bütünüdür. |
| Diyalog | Tiyatro eserinde iki veya daha fazla karakterin sahne üzerinde gerçekleştirdiği karşılıklı konuşmalardır. Oyunun olay örgüsünü ilerleten en temel unsurdur. |
| Jest | Oyuncuların sahnede duygu, düşünce veya bir durumu aktarırken gerçekleştirdikleri el, kol, ayak ve gövde gibi bütünsel vücut hareketleridir. |
| Kostüm | Sahnede rol alan oyuncuların, canlandırdıkları karakterlerin yaşına, toplumsal statüsüne, mesleğine ve olayın geçtiği tarihi döneme uygun olarak giydikleri özel giysilerdir. |
| Mimik | Oyuncunun canlandırdığı karakterin iç dünyasındaki öfke, sevinç, hüzün, şaşkınlık gibi duyguları dışa vurmak için yüz kaslarını (göz, kaş, ağız) kullanarak yaptığı anlamlı hareketlerdir. |
| Monolog | Oyundaki bir karakterin sahnede tek başına kaldığında kendi kendine, iç sesini dışarı vuracak şekilde yaptığı uzun konuşmalardır. |
| Perde | Tiyatro eserinin ana bölümlerinden her birine verilen addır. Sahne arkasındaki kumaş perdenin açılıp kapanmasıyla veya ışıkların açılıp kararmasıyla bölümler arası geçiş sağlanır. |
| Sahne | Bir tiyatro oyununda perdenin içinde yer alan, oyuncuların girip çıkmasıyla değişen daha küçük alt bölümlerdir. Aynı zamanda oyunun sergilendiği fiziksel alana da sahne denir. |
| Suflör | Sahne arkasında veya oyuncuların göremeyeceği gizli bir bölmede oturarak, rollerini unutan oyunculara oyunun akışını bozmayacak bir fısıltıyla repliklerini (sözlerini) hatırlatan görevlidir. |
Tiyatronun en büyüleyici yanı, bir edebiyat eseri olmasının yanında aynı zamanda görsel, işitsel ve performansa dayalı bir sahne sanatı olmasıdır. Roman veya hikâye okurken zihnimizde canlandırdığımız karakterleri, tiyatroda kanlı canlı karşımızda konuşurken ve hareket ederken görürüz. Tiyatro metinlerinde yay ayraç ( ) içinde verilen ifadeler, oyuncunun sahne üzerindeki hareketlerini, jest ve mimiklerini nasıl yapması gerektiğini gösteren çok önemli kılavuzlardır.
Özetle: Tiyatro; insanı insana, insanla ve insanca anlatma sanatıdır. Yazar, eser, oyun ve seyirci bütünüyle can bulan bu köklü tür; trajedi, komedi ve dram gibi kollara ayrılarak insanı hem güldürür, hem ağlatır, hem de en çok kendi hayatı ve davranışları üzerine derin derin düşündürür.