Metnin anahtar söz varlığından ve temanın anahtar kavramlarından kelimeler belirlenerek söz varlığını geliştirmeye yönelik çalışmalar yapılır. Bu kapsamda belirlenen kelimelerin sırasıyla önce metnin bağlamındaki anlamları, ardından sözlük, ansiklopedi veya erişilebilir diğer kaynaklardaki anlamları üzerinde durulur. Bir sonraki adımda kelimenin kavram alanına (eş, yakın ve zıt anlamlı kelimeler, eş sesli kelimeler, çağrıştırdığı kelimeler, atasözü, deyim, kalıp sözler, ikileme, pekiştirme vb.) giren kelimeler üzerinde çalışılır. Son olarak var ise kelimenin görsel karşılığı (resim, işaret, emoji vb.) belirlenir.

Özetle,

a) Dinlediğinin/izlediğinin anahtar söz varlığı unsurlarını belirler.
b) Belirlenen söz varlığı unsurlarının anlam ilişkilerini inceler.

7. Sınıf İçin Ek Açıklama,

Söz varlığı unsurlarının kaynaklardaki (sözlük, genel ağ vb.) diğer anlamlarını ve varsa görsel karşılığını (resim, işaret, emoji vb.) belirler. Ayrıca üzerinde çalışılan söz varlığı unsurlarıyla ilgili (eş ve yakın anlamlı kelime, zıt anlamlı ve eş sesli kelime, çağrıştırdığı kelime; atasözü, deyim, kalıp söz, terim, ikileme, pekiştirme) kelimeleri tespit edip aralarındaki anlam ilişkilerini ortaya koyar.

Konuyla İlgili Test Sorusu ve Cevap Açıklaması:

7. sınıf öğrencisi Ayşe, dinlediği bir çevre belgeselinde geçen “Bilinçsiz sulama yüzünden bir zamanlar bereketli olan bu ovalar artık çoraklaşmış durumda.” cümlesindeki “çorak” kelimesini söz varlığı defterine eklemek için bir kelime haritası hazırlamıştır.

Kazanım adımları dikkate alındığında, Ayşe’nin bu kelime haritasında aşağıdakilerden hangisini yapması beklenmez?

A) Cümlenin bağlamından yola çıkarak kelimenin “verimsiz, üzerinde bitki yetişmeyen” anlamına geldiğini tahmin edip TDK sözlüğünden kontrol etmesi.
B) Kelimenin kavram alanına giren “verimli, mümbit, bereketli” gibi zıt anlamlı kelimeleri bularak defterine not etmesi.
C) Kelimenin kökünü ve aldığı çekim eklerini gramer kurallarına göre detaylıca inceleyerek cümledeki harf sayısını hesaplaması.
D) Kelimenin zihninde oluşturduğu “kurumuş, susuz ve çatlamış bir toprak” görselini veya emojisini çizerek kelimenin akılda kalıcılığını artırması.

Cevap Açıklaması:

• Söz varlığını geliştirme adımları; kelimenin bağlamdaki anlamını bulma, sözlük anlamını teyit etme (A seçeneği), eş/zıt anlamlılar veya deyimler gibi kavram alanını oluşturma (B seçeneği) ve kelimenin görsel karşılığını belirlemedir (D seçeneği). C seçeneğinde belirtilen “ek-kök tahlili yapmak veya harf saymak” dil bilgisi (dil yapıları) ile ilgili bir çalışmadır, doğrudan “söz varlığını (kelime dağarcığını) geliştirme” kazanımının temel adımlarından biri değildir.
• Doğru Cevap: C

Konuyla İlgili Etkinlik Örneği:

Dinlediğiniz bu metinde geçen “pusula” kelimesinin söz varlığınızda kalıcı hâle gelmesi için aşağıdaki çözümleme adımlarını tamamlayınız.

• Görsel Karşılığı: Bu kelimeyi zihninizde en iyi temsil eden görsel veya emoji ne olurdu? (Çizebilir veya kelimelerle tarif edebilirsiniz.)
• Bağlamdaki Anlamı: Metne göre bu kelime hangi anlamda (ne tür bir görev için) kullanılmıştır?
• Sözlük Anlamı: Bu kelimenin gerçek anlamı nedir?
• Kavram Alanı: Bu kelimenin sizde çağrıştırdığı 3 kelimeyi veya bu kelimeyle ilgili bir deyimi/kalıp sözü yazınız (Örn: … olmak)

Cevap Örneği:

• 1. Bağlamdaki Anlamı: Metinde gerçek bir alet olarak değil, “doğru yolu gösteren, rehberlik eden şey (vicdan)” anlamında mecaz olarak kullanılmıştır.
• 2. Sözlük Anlamı: Üzerinde kuzey güney doğrultusunu gösteren bir mıknatıs iğnesi bulunan ve yön bulmaya yarayan kadranlı araç.
• 3. Kavram Alanı: Çağrıştıran kelimeler: Yön, rota, harita, rehber, yolculuk. / Deyim/Kalıp Söz: “Pusulayı şaşırmak” (ne yapacağını bilememek).
• 4. Görsel Karşılığı: İbreleri olan yuvarlak bir pusula çizimi veya bir denizci çapası emojisi olabilir.