Sözcükte Anlam
Bu kategoriye ait tüm terimler, açıklamalar ve özel örnekler aşağıda listelenmiştir.
Ad Aktarması (Mecaz-ı Mürsel)
Bir sözün, benzetme amacı güdülmeden, aradaki çeşitli ilgiler (yer-insan, parça-bütün, dış-iç) nedeniyle başka bir söz yerine kullanılmasıdır.
Eş Anlamlı (Anlamdaş) Sözcükler
Yazılışları ve okunuşları birbirinden tamamen farklı olmasına rağmen, zihinde aynı kavramı, varlığı veya durumu karşılayan sözcüklere eş anlamlı (anlamdaş) kelimeler denir. Bu kelimeler, anlatımı zenginleştirmek ve tekrara düşmemek için kullanılır.
Eş Sesli (Sesteş) Sözcükler
Yazılışı ve okunuşu tamamen aynı olduğu halde, anlamları birbirinden tamamen farklı olan sözcüklere eş sesli (sesteş) sözcükler denir.
Genel ve Özel Anlamlı Sözcükler
Sözcüklerin kapsadığı varlık alanının genişliğine göre yapılan sınıflandırmaya genel ve özel anlam denir. Bir sözcük, bir türün tamamını veya büyük bir bölümünü temsil ediyorsa genel; o türün içindeki tek bir varlığı veya dar bir grubu karşılıyorsa özel anlamlıdır.
Gerçek (Temel) Anlam
Bir sözcük söylendiğinde zihnimizde uyanan ilk ve en yaygın anlama, yani sözcüğün sözlükteki birinci karşılığına gerçek anlam ya da temel anlam denir. Sözcüğün mecaz veya yan anlamlara kaymadan, nesnel dünyadaki karşılığını doğrudan ifade ettiği hâlidir.
Kökteş Sözcükler (Ortak Kök)
Aynı yazılıp okunan, hem isim hem de fiil (eylem) olarak kullanılabilen ve en önemlisi, bu iki kullanım arasında anlam bağı bulunan sözcüklere kökteş veya ortak kök denir.
Mecaz Anlam
Bir sözcüğün gerçek anlamından bütünüyle uzaklaşarak kazandığı yeni anlama mecaz anlam denir. Anlatımı kuvvetlendirmek ve renklendirmek amacıyla kullanılır.
Nicel Anlam
Varlıkların sayılabilen, ölçülebilen, tartılabilen, artıp azalabilen fiziksel durumlarını bildiren sözcüklere nicel anlamlı sözcükler denir.
Nicel ve Nitel Anlamlı Sözcükler
Sözcüklerin varlıklar üzerindeki sayılabilen, ölçülebilen, artıp azalabilen özelliklerini ifade etmesine nicel anlam; varlıkların nasıl olduğunu, niteliğini ve ölçülemeyen özelliklerini belirtmesine ise nitel anlam denir.
Nitel Anlam
Varlıkların renk, durum, biçim, tat gibi ölçülemeyen ve sayılamayan özelliklerini bildiren sözcüklere nitel anlamlı sözcükler denir.
Somut Anlam
Beş temel duyumuzdan (görme, işitme, dokunma, tat alma ve koklama) en az biriyle algılayabildiğimiz, fiziksel bir varlığı olan ve madde dünyasında yer kaplayan kavramları karşılayan sözcüklere somut anlamlı kelimeler denir. Bu sözcükler, zihnimizin dışındaki nesnel gerçekliği temsil eder.
Somut ve Soyut Anlamlı Sözcükler
Dilimizdeki sözcükler, karşıladıkları kavramların fiziksel dünyada bir karşılığı olup olmamasına göre somut ve soyut olmak üzere iki temel gruba ayrılır.
Somutlama
Soyut bir kavramın, daha iyi anlaşılması için somut bir varlıkmış gibi anlatılmasıdır.
Soyut Anlam
Beş duyu organımızdan herhangi biriyle (görme, işitme, dokunma, tatma, koklama) algılanamayan; ancak varlığı zihnimizle, sezgilerimizle veya hislerimizle kabul edilen kavramlara soyut anlamlı kelimeler denir. Bu sözcükler fiziksel bir maddeyi değil, duygu, düşünce veya inanç dünyasına ait olguları temsil eder.
Soyutlama
Aslında beş duyu organımızla algılayabildiğimiz somut bir sözcüğün, cümledeki kullanımıyla fiziksel anlamından sıyrılıp tamamen zihinsel, duygusal veya soyut bir kavramı karşılamasına soyutlaştırma denir. Bu durumda sözcük, madde dünyasından kopup düşünce dünyasına ait bir değer kazanır.
Terim Anlam
Bilim, sanat, spor, siyaset veya herhangi bir meslek dalına özgü, o alandaki özel bir kavramı, varlığı ya da işlemi karşılayan sözcüklere terim anlamlı sözcükler denir. Terimler, günlük dilden ziyade belirli bir uzmanlık alanının teknik sınırları içinde değer kazanır.
Yakın Anlamlı Sözcükler
Aralarında tam bir anlam eşitliği bulunmasa da anlam yönünden birbirine çok yaklaşan, benzer duyguları veya durumları çağrıştıran, ancak aralarında ince nüans farklılıkları olan sözcüklere ve yargılara yakın anlam denir.
Yan Anlam
Bir sözcüğün temel (gerçek) anlamından bütünüyle kopmadan; şekil, konum veya görev benzerliği gibi çeşitli ilgilerle başka varlıklara aktarılması sonucu kazandığı yeni anlama yan anlam denir. Yan anlamda, temel anlamla görsel veya işlevsel bir bağ her zaman korunur.
Zıt (Karşıt) Anlamlı Sözcükler
Anlam bakımından birbirinin tam karşıtı olan, ifade ettikleri kavramlar yönünden birbirine taban tabana zıt olan sözcüklere zıt (karşıt) anlamlı sözcükler denir. Bu kelimeler, dünyadaki karşıt durumları, yönleri ve özellikleri ayırt etmemizi sağlar.
Çok Anlamlı Sözcükler (Sözcükte Çok Anlamlılık)
Bir sözcüğün temel anlamıyla olan bağını tamamen koparmadan veya yeni çağrışımlar yoluyla zaman içerisinde birden fazla kavramı karşılar hâle gelmesine çok anlamlılık denir. Bu özellik, dilin esnekliğini ve ifade gücünü gösteren en büyük zenginliklerden biridir.