Masal Türünün Özellikleri
- Olaylar tamamen hayal ürünüdür ve anlatımda genellikle -miş'li geçmiş zaman kalıpları tercih edilir.
- Masallarda her zaman saklı bir eğitim amacı bulunur; bu yönüyle son derece didaktik (öğretici) bir nitelik taşır.
- Metnin temel dinamiği zıt durumların (iyi-kötü, haklı-haksız, güzel-çirkin) mücadelesine dayanır. Masalın sonunda iyiler mutlaka ödüllendirilir, kötüler ise cezalandırılır.
- Masallar evrensel konuları işler. Bu nedenle içlerinde milli ve dini motiflere hemen hiç yer verilmez; tüm insanlığa hitap eder.
Masalın Planı (Bölümleri)
| Bölüm Adı | Bölümün Amacı ve İçeriği |
|---|---|
| 1. Döşeme | Dinleyicinin ilgisini çekmeyi amaçlayan kalıplaşmış tekerleme bölümüdür. ("Evvel zaman içinde, kalbur saman içinde...") |
| 2. Serim | Masalın kahramanları kısaca tanıtılır ve "Bir memleketin birinde..." gibi zamansız/mekânsız ifadelerle olaya giriş yapılır. |
| 3. Düğüm | Olaylar karmaşıklaşır, asıl çatışma ortaya çıkar ve merak duygusu zirveye ulaşır. İyilerle kötülerin mücadelesi bu bölümde derinleşir. |
| 4. Çözüm | Düğümde yaşanan büyük çatışma hızlıca çözülür. Hak yerini bulur; iyiler kazanır, kötüler cezasını çeker. |
| 5. Dilek | Masalın yine kalıplaşmış, güzel temenniler içeren sözlerle bitirildiği bölümdür. ("Onlar ermiş muradına, biz çıkalım kerevetine...") |
Dünya ve Türk Edebiyatında Masalın Tarihi
- Masal türünün ilk olarak Hindistan'da doğduğu kabul edilmektedir. Dünya edebiyatındaki ilk masal örneği ise Hint filozofu Beydeba’nın kaleme aldığı "Kelile ve Dimne" adlı eserdir.
- Doğal ve Yapma Masal: Halk arasında kendiliğinden doğan anonim masalların yanında, sanatçılar tarafından yazılan yapma (yapay) masallar da vardır. Dünyadaki en ünlü yapma masal yazarları Andersen, Oscar Wilde ve La Fontaine'dir.
- Türk Edebiyatında Masal: Bizdeki en eski derleme masal kitabımız "Billur Köşk"tür. Kültürümüzün en önemli masal kahramanı ise zekasıyla devleri ve haksızlıkları yenen Keloğlan'dır.
- Derlemecilerimiz: Türk masallarını halk ağzından derleyip yazıya aktararak yok olmaktan kurtaran önemli araştırmacılarımız; Pertev Naili Boratav, Eflatun Cem Güney, Ziya Gökalp ve Tahir Alangu'dur.
Dünya ve Türk Edebiyatından Başat Masal Eserleri
Aşağıda, ortaokul öğrencilerinin masal planındaki "döşeme, düğüm ve dilek" mantığını kolayca kavraması için tasarlanmış responsive içerik kartları yer almaktadır:
Keloğlan ve Sihirli Tas (Türk Masalı)
Döşeme: Evvel zaman içinde, kalbur saman içinde; develer tellal iken, pireler berber iken... Ben anamın beşiğini tıngır mıngır sallar iken bir Keloğlan varmış, bir de ihtiyar anası...
Düğüm: Keloğlan bir gün derede odun toplarken parıldayan sihirli bir tas bulmuş. Tasın içine ne koysa altına dönüşürmüş. Bunu duyan zalim ve paragöz padişah, Keloğlan'ın elinden bu tası zorla almış ve onu zindana attırmış. Ancak Keloğlan zekasını kullanıp saraydaki haksızlıkları ortaya çıkarmış...
Dilek: Padişah tahtından indirilmiş, Keloğlan tasına kavuşmuş. Onlar ermiş muradına, biz çıkalım kerevetine. Gökten üç elma düştü; biri bu masalı anlatana, biri dinleyene, biri de dünyadaki tüm dürüst çocukların başına...
Dünya Edebiyatında Başat Masal Kitapları
Dünyadaki ortak çocuk kültürünü ve hayal mirasını oluşturan başat koleksiyonlar şunlardır:
- Binbir Gece Masalları: Şehrazat'ın hükümdara anlattığı, Doğu edebiyatının en gizemli ve büyük masal zinciridir.
- Grimm Kardeşler (Alman): Kırmızı Başlıklı Kız, Pamuk Prenses ve Hansel ile Gratel gibi klasikleri derleyen dünyaca ünlü eserdir.
- Andersen Masalları (Danimarka): Çirkin Ördek Yavrusu ve Kibritçi Kız gibi hüzünlü ve öğretici yapma masalları barındırır.
- Perrault Masalları (Fransız): Külkedisi ve Çizmeli Kedi gibi dünya çocuklarının kalbini fetheden ölümsüz derlemelerdir.
Masalların tamamen evrensel yapıda olmasının sebebi, dünyanın neresine giderseniz gidin dürüstlüğün, iyiliğin ve adaletin ortak bir insanlık erdemi olarak kabul edilmesidir. Kalıplaşmış sözler olan tekerlemeler (döşeme) ise dinleyicinin "Şimdi gerçek dünyadan çıkıp hayal dünyasına kapı aralıyoruz, hazır olun!" bilincine ulaşmasını sağlayan çok özel köprülerdir.
Özetle: Masal; insan zihninin sınır tanımayan hayal gücünü, iyiliğin zaferine olan inancını ve geleceğe dair temiz umutlarını döşeme, serim, düğüm, çözüm ve dilek planı içinde geleceğe taşıyan eşsiz bir didaktik hazinedir. Keloğlan'dan Sindirella'ya kadar tüm kahramanlar, insanlığın ortak erdemlerinin birer sözlü simgesidir.