7. Sınıf Özne-Yüklem Uyumu Konu Anlatımı

🔗

Özne Yüklem Kavramı

🎯 Yüklem Nedir, Nasıl Bulunur?

🧑 Özne Nedir? Nasıl Bulunur?

📏

Özne-Yüklem Uyumu

👤 Tekillik-Çoğulluk Uyumu

👥 Kişi Uyumu

🗣 Olumluluk-Olumsuzluk Uyumu

📖

Öznesine Göre Cümleler

💡 Eylemi Gerçekleştirenin Belli Olduğu Cümleler (Etken Fiil)

🧠 Eylemi Gerçekleştirenin Belli Olmadığı Cümleler (Edilgen)

🧩 Eylemin Başkasına Yaptırıldığı Cümleler (Ettirgen Fiil)

🏛️ Eylemin Birlikte veya Karşılıklı Yapıldığı Cümleler (İşteş Fiil)

Özne Yüklem Kavramı

Yüklem

Yüklem, cümlede yargı bildiren ve cümlenin temel ögesi olan kelime veya kelime grubudur. Bir ifadenin cümle olarak kabul edilebilmesi için mutlaka bir yüklemi olmalıdır. Yüklem olmadan cümle oluşmaz.
Örnekler:
▶ "Ben şimdi" ifadesi tek başına bir cümle değildir çünkü bir yargı bildirmez. Bu ifadeye bir yüklem ekleyerek onu anlamlı ve yargı bildiren bir cümle hâline getirebiliriz. Örneğin:
"Ben şimdi gidiyorum." (Burada "gidiyorum" yüklemi, "ben" öznesinin şu anda yaptığı eylemi bildirir.)

Özne

Özne, cümlede yüklem tarafından bildirilen işi, oluşu, hareketi veya durumu gerçekleştiren varlıktır. Başka bir deyişle, cümlede eylemi yapanı veya olanı karşılayan öğedir. Özne, yükleme sorulan "Ne?" veya "Kim?" sorularının cevabını verir.
Örnekler:
▶ "Güneş her sabah doğudan yükselir." cümlesinde "yükselir" yüklemini gerçekleştiren "Güneş" öznedir. (Yükleme sorulan "Ne yükselir?" sorusunun cevabı "Güneş"tir.)
▶ "Çocuklar parkta neşeyle koşuşturuyorlardı." cümlesinde "koşuşturuyorlardı" yüklemini gerçekleştiren "Çocuklar" öznedir. (Yükleme sorulan "Kim koşuşturuyordu?" sorusunun cevabı "Çocuklar"dır.)
▶ "Dün gece şiddetli bir fırtına koptu." cümlesinde "koptu" yüklemini gerçekleştiren "şiddetli bir fırtına" öznedir. (Yükleme sorulan "Ne koptu?" sorusunun cevabı "şiddetli bir fırtına"dır.)
▶ "Ben bu kitabı çok beğendim." cümlesinde "beğendim" yüklemini gerçekleştiren "Ben" öznedir. (Yükleme sorulan "Kim beğendi?" sorusunun cevabı "Ben"dir.)
▶ "Bahçedeki çiçekler rengârenk açmış." cümlesinde "açmış" yüklemini gerçekleştiren "çiçekler" öznedir. (Yükleme sorulan "Ne açmış?" sorusunun cevabı "çiçekler"dir.)

Özne-Yüklem Uyumu

Tekillik-Çoğulluk Uyumu

1. Özne insansa ve tekilse yüklem tekil olur.
▶ Ayşe dün akşam bize geldi. ✓
▶ Öğretmen öğrencisine gülümsedi. ✓
▶ Doktor hastasını dikkatle dinledi. ✓
2. Özne insansa ve çoğulsa yüklem hem tekil hem çoğul olabilir.
▶ Öğrenciler bahçede oyun oynuyor. ✓
▶ Öğrenciler bahçede oyun oynuyorlar. ✓
▶ Misafirler birazdan gelecek. ✓
▶ Misafirler birazdan gelecekler. ✓
▶ Çocuklar sessizce oturuyor. ✓
▶ Çocuklar sessizce oturuyorlar. ✓
3. Saygı, nezaket, alay, küçümseme bildiren cümlelerde yüklem çoğul olabilir.
▶ Müdür Hanım, sizi toplantıya bekliyorlar. ✓
▶ Beyefendi, teşrif ettiler. ✓
▶ (Alaycı bir ifadeyle) Onlar her şeyi bilirler! ✓
4. İnsan dışı varlıklar (cansız varlıklar, bitkiler, hayvanlar, organ adları) ve soyut kavramlar (zaman ve eylem adları) tekil veya çoğul özne olduklarında yüklem tekilolur.
▶ Kediler balkonda uyuyor. ✓
▶ Kediler balkonda uyuyorlar. X
▶ Rüyalar bazen gerçekleşir. ✓
▶ Rüyalar bazen gerçekleşirler. X
▶ Ağaçların yaprakları sararmış. ✓
▶ Ağaçların yaprakları sararmışlar. X
5. İnsan dışı unsurlar kişileştirilirse yüklem çoğul olabilir.
▶ Rüzgârlar ağaçlarla fısıldaşıyorlar. ✓
▶ Dalgalar kıyıya şarkılar söylüyorlar. ✓
▶ Yıldızlar gökyüzünden bize göz kırpıyorlar. ✓
6. Birden fazla ismin yerini tutan sözcükler özne olursa yüklem tekil olur.
▶ Herkes sınav sonucunu merak ediyor. ✓
▶ Herkes sınav sonucunu merak ediyorlar. X
▶ Kimse olanlara anlam veremedi. ✓
▶ Kimse olanlara anlam veremediler. X
▶ Bazıları sessizce köşede bekliyordu. ✓
▶ Bazıları sessizce köşede bekliyorlardı. X
7. Özne sayılı olarak verilmişse yüklem de tekil olur.
▶ Beş öğrenci projeyi tamamladı. ✓
▶ Beş öğrenci projeyi tamamladılar. X
▶ İki kedi bahçede oynuyordu. ✓
▶ İki kedi bahçede oynuyorlardı. X
▶ On kişi otobüse bindi. ✓
▶ On kişi otobüse bindiler. X
8. "Var, yok" sözcükleri cümlenin yükleminde bulunduğunda özne çoğul dahi olsa bu sözcükler çoğul eki almaz.
▶ Dolapta elmalar var. ✓
▶ Dolapta elmalar varlar. X
▶ Çekmecede anahtarlar yok. ✓
▶ Çekmecede anahtarlar yoklar. X
▶ Bahçede rengârenk çiçekler var. ✓
▶ Bahçede rengârenk çiçekler varlar. X

Kişi Uyumu

1. Cümlede öznenin bildirdiği kişiler arasında "ben" veya "biz" varsa yüklem "biz"e göre çekimlenir.
▶ Elif ve ben hafta sonu sinemaya gideceğiz. (Biz)
▶ Sen ve ben bu projeyi birlikte tamamlayabiliriz. (Biz)
2. Cümlede öznenin bildirdiği kişiler arasında "ben" veya "biz" yoksa "sen" veya "siz" varsa yüklem "siz"e göre çekimlenir.
▶ Can ile sen yarınki maça geliyor musunuz? (Siz)
▶ Ayşe ve sen bu güzel şarkıyı birlikte söyleyebilirsiniz. (Siz)
3. Cümlede öznenin bildirdiği kişiler arasında "ben, biz, sen, siz" yoksa birden fazla isim varsa yüklem "onlar"a göre çekimlenir.
▶ Mehmet ile Zeynep yeni bir işe başladılar. (Onlar)
▶ Ayşe, Pınar ve Oya yürüyüşe gideceklermiş. (Onlar)

Olumluluk-Olumsuzluk Uyumu

Dilimizde özne olarak kullanılan bazı sözcükler olumlu (herkes, hepsi, tümü, tamamı vb.), bazılarıysa olumsuz (hiç kimse, hiçbiri, kimse vb.) anlam taşır. Bu nedenle, "olumlu" bir özne ile "olumsuz" bir yüklem birlikte kullanıldığında uyumsuzluk ortaya çıkar.
▶ Sınava hiçbiri hazırlıklı gelmemiş. ✓
▶ Sınava hiçbiri hazırlıklı gelmiş. X
▶ Bütün öğrenciler ödevlerini yapmış. ✓
▶ Bütün öğrenciler ödevlerini yapmamış. X

Öznesine Göre Cümleler

Eylemi Gerçekleştirenin Belli Olduğu Cümleler (Etken Fiil)

İşi yapan özenin (gerçek veya gizli özne) cümlede açıkça bilindiği cümlelerdir.
▶ Öğretmen, yeni konuyu detaylıca anlattı. (Gerçek özne)
▶ Ali, dün akşam yeni bir kitap okudu. (Gerçek özne)
▶ Sabah erkenden yürüyüşe çıktım. (Gizli özne: Ben)
▶ Fırıncı, taze ekmekleri rafa dizdi. (Gerçek özne)
▶ Soruların hepsini kısa sürede çözdüler. (Gizli özne: Onlar)

Eylemi Gerçekleştirenin Belli Olmadığı Cümleler (Edilgen)

İşi yapanın kim olduğu bilinmez, eylem başkası tarafından yapılmıştır. Eylemden etkilenen nesne "sözde özne" konumuna geçer. Fiiller "-l-" veya "-n-" eklerini alır.
▶ Sınıftaki bütün sıralar tek tek temizlendi. (Yapan belli değil)
▶ Okulun duvarları hafta sonu boyandı. (Başkası tarafından yapıldı)
▶ Yarınki toplantı ertesi güne ertelendi.
▶ Sokaktaki çöpler sabah erken saatte toplandı.
▶ Yeni kanun teklifi mecliste kabul edildi.

Eylemin Başkasına Yaptırıldığı Cümleler (Ettirgen Fiil)

Özne işi bizzat kendi yapmaz, bir başkasına yaptırır. Fiillere "-t-", "-r-", "-dır- / -dir-" ekleri getirilerek yapılır.
▶ Kırılan pencereyi ustaya tamir ettirdi. (Kendisi yapmadı, ustaya yaptırdı)
▶ Evin tüm halılarını yıkamaya göndertti.
▶ Uzayan saçlarını berbere kestirdi.
▶ Öğretmen, ödevleri öğrencilere yazdırdı.
▶ Bozulan arabayı tamirciye çektirdi.

Eylemin Birlikte veya Karşılıklı Yapıldığı Cümleler (İşteş Fiil)

Eylemin en az iki kişi tarafından birlikte (aynı anda) veya karşılıklı yapıldığını bildirir. Fiiller "-ş-" ekini alır.
▶ Bahçedeki kuşlar aniden uşuştu. (Eylem birlikte yapılmış.)
▶ Zili duyan öğrenciler dışarı koşuştu. (Eylem birlikte yapılmış.)
▶ Şakayı duyan çocuklar neşeyle gülüştü. (Eylem birlikte yapılmış.)
▶ Tehlikeyi sezen hayvanlar sağa sola kaçıştı. (Eylem birlikte yapılmış.)
▶ İki eski arkadaş yıllar sonra kucaklaştı. (Eylem karşılıklı yapılmış.)
▶ Taraf ülkeler barış antlaşması için mektuplaştı. (Eylem karşılıklı yapılmış.)
▶ Yolculuk sırasında saatlerce mesajlaştı. (Eylem karşılıklı yapılmış.)
▶ İki boksör ringde kıyasıya dövüştü. (Eylem karşılıklı yapılmış.)
▶ Karşılaşan iki aday birbiriyle tokalaştı. (Eylem karşılıklı yapılmış.)

0 0 Oy

İçeriği Oyla