Dinleme/izleme sırasında öğrencinin anlamını bilmediği söz varlığı unsuruyla karşılaşması durumunda dinlediğinin/izlediğinin bağlamından söz varlığı unsurunun anlamıyla ilgili ipuçlarını belirlemesi istenir. Bu süreçte gerekmesi durumunda söz varlığı unsurunun geçtiği cümlenin öncesinin ve sonrasının tekrar dinlenmesi/izlenmesi önerilerek öğrenciye rehberlik edilir. Ardından belirlediği ipuçlarıyla ön bilgileri arasında bağ kurarak söz varlığı unsurunun anlamına yönelik mantıklı tahminlerde bulunması sağlanır. Bu çalışma, söz varlığı unsurunun anlamına ilişkin tahminin kaynaklardan (sözlük, başvuru kitapları vb.), ebeveyn veya öğretmenden yardım alınarak doğrulanmasıyla tamamlanır.

Özetle,

a) Dinlediğinin/izlediğinin bağlamından söz varlığı unsurlarının anlamıyla ilgili ipuçlarını belirleyip ön bilgileriyle ilişkilendirir.
b) Söz varlığı unsurlarının anlamına ilişkin mantıklı tahminde bulunur.
c) Tahminin doğruluğunu kaynaklardan (sözlük, başvuru kitapları vb.), ebeveyn veya öğretmenden yardım alarak kontrol edip yargıya ulaşır.

Konuyla İlgili Test Sorusu ve Cevap Açıklaması:

7. sınıf öğrencisi Mert, Türkçe dersinde dinlediği bir metinde şu cümleyle karşılaşır: “Köyün yaşlısı, yılların verdiği tecrübeyle gençlere her zaman müdebbir davranmalarını öğütlerdi; çünkü sonunu düşünmeden atılan adımlar felaket getirirdi.” Mert “müdebbir” kelimesinin anlamını bilmemektedir ancak cümlenin bağlamından yola çıkarak kelimenin “tedbirli, ileriyi düşünen” anlamına gelebileceğini tahmin eder.

Buna göre Mert’in tahmin sürecini eksiksiz tamamlaması için yapması gereken son adım aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kelimenin zıt anlamlısını bularak metindeki cümleyi yeniden oluşturmak.
B) Tahminini doğrulamak için Türkçe Sözlük’e bakmak veya öğretmenine danışmak.
C) Metnin geri kalanını dinlemeyi bırakarak kelimeyle ilgili yeni cümleler kurmak.
D) Kelimenin eş anlamlılarını ezberleyerek kelime dağarcığını geliştirmek.

Cevap Açıklaması:

• Kazanım açıklamasına göre, öğrencinin bağlamdan (öncesi ve sonrasından) yola çıkarak bilinmeyen kelimenin anlamını tahmin etmesi sürecin sadece bir parçasıdır. Bu sürecin tamamlanabilmesi için yapılan tahminin mutlaka güvenilir bir kaynaktan (sözlük, başvuru kitabı) veya bir uzmandan (öğretmen, ebeveyn) doğrulanması gerekir. Diğer seçenekler kelime öğreniminde faydalı olabilse de tahmin sürecinin “doğrulama” aşamasını ifade etmez.
• Doğru Cevap: B

Konuyla İlgili Etkinlik Örneği:

Sınıfta dinlediğiniz bir masalda şu cümlenin geçtiğini düşünün: “Keloğlan, padişahın verdiği bu zorlu görevi başarmak için gece gündüz demeden cehdetti.”

“Cehdetmek” kelimesinin anlamını tam olarak bilmediğinizi varsayarak bu kelimenin anlamını tahmin etme sürecinizi adım adım (ipuçlarını belirleme, ön bilgilerle bağ kurma ve doğrulama) açıklayınız.

Yapılacaklar Örneği:

• İpuçlarını Belirleme (Bağlam): “Dinlediğim cümlede geçen ‘zorlu görevi başarmak için’ ve ‘gece gündüz demeden’ ifadeleri, kelimenin anlamını çözmem için bana verilen en büyük ipuçlarıdır. Gerekirse bu cümleyi zihnimde tekrar ederim.”
• Ön Bilgilerle Bağ Kurma ve Tahmin: “Sahip olduğum ön bilgilere göre; bir insan zor bir işi başarmak için gece gündüz uğraşıyorsa çok fazla çaba gösteriyordur. Bu yüzden ‘cehdetmek’ kelimesinin ‘çok çalışmak, çabalamak, elinden gelen gayreti göstermek’ anlamına geldiğini tahmin ediyorum.”
• Doğrulama: “Emin olmak için yaptığım bu tahmini TDK Türkçe Sözlük’ten araştırarak veya sınıf öğretmenime sorarak doğrularım.”