Metin inceleme sürecinde öğrencinin söz sanatlarını belirlemesine yönelik çözümleme yapması gerekir. Bu kapsamda öğrencinin ilk olarak metinde yer alan söz sanatlarını tespit etmesi sağlanır. Devamında belirlenen söz sanatlarının metnin anlatımıyla olan ilişkisi ortaya konur.

Özetle,

a) Dinlediğindeki/izlediğindeki söz sanatlarını belirler.
b) Dinlediğinin/izlediğinin anlatımıyla söz sanatlarının ilişkisini ortaya koyar.

7. Sınıf İçin Ek Açıklama,

Söz sanatlarından kişileştirme, konuşturma, benzetme, karşıtlık ve abartmayı belirlemeye yönelik çalışmalar yapılır.

Konuyla İlgili Test Sorusu ve Cevap Açıklaması:

Şiiri dinleyen bir öğrenci, metinde aşağıdaki söz sanatlarından hangisinin kullanılmadığını söylemelidir?

A) Benzetme B) Konuşturma C) Abartma D) Karşıtlık

Cevap Açıklaması:

• Öğrencilerin dinledikleri metinlerdeki söz sanatlarını tespit etmeleri beklenmektedir. Şiirde yaşlı çınarın “Dağlar kadar derdim var!” diyerek konuşması konuşturma sanatına; derdinin miktarını dağlara eşdeğer tutması abartma sanatına örnektir. Bulutların “ağlarken gülen” şeklinde ifade edilmesi ise birbirine zıt iki durumun bir arada kullanılmasıyla oluşan karşıtlık (tezat) sanatıdır. Ancak şiirde, aralarında ilgi bulunan iki kavramdan zayıf olanın güçlü olana benzetildiği bir benzetme sanatı kullanılmamıştır.
• Doğru Cevap: A

Konuyla İlgili Etkinlik Örneği:

• Metinde kullanılan benzetme, konuşturma ve karşıtlık (tezat) sanatlarını bularak hangi cümlelerde veya kelime gruplarında yer aldığını belirtiniz.
• Yazarın bu söz sanatlarını kullanmasının, metnin anlatımına ve duygusuna nasıl bir katkı sağladığını (anlatımla ilişkisini) açıklayınız.

Cevap Örneği:

1. Söz Sanatlarının Tespiti:
Benzetme: “Kar taneleri yeryüzüne pamuk gibi usulca iniyordu.” (Kar taneleri pamuğa benzetilmiş.)
Konuşturma: Kar tanesinin “Üzülme, ben seni bahara kadar sıcak tutacağım,” diyerek insan gibi konuşması.
Karşıtlık (Tezat): Metnin sonunda “dondurucu soğuk” ile “alev alev yanmak” ifadelerinin, ayrıca “kış” ile “yaz” kavramlarının bir arada kullanılması.

2. Anlatımla İlişkisi (Çözümleme): “Yazar, söz sanatlarını kullanarak metnin duygusunu ve hayal gücünü çok daha etkili hâle getirmiştir. Kar tanesinin konuşturulması masalsı bir hava katarken, soğuk ve alev alev yanmak zıtlığı yaprağın içindeki o büyük özlem duygusunu (hasreti) okuyucuya çok daha çarpıcı bir şekilde hissettirmiştir.”