• Öğrenci; dinleme/izleme faaliyeti öncesinde dinlemenin/izlemenin şekli, amacı, ilgi ve ihtiyacı, faaliyeti tamamlamak için sahip olduğu süre ve ihtiyaç duyması hâlinde farklı kaynaklardan bilgiye erişim olanaklarını analiz eder. Analiz sonuçlarından hareketle dinleme/izleme sürecinde kullanacağı stratejiyi ve/veya yöntem ve tekniği seçer. Dinleme/izlemeye başladıktan sonra herhangi bir sorunla karşılaşırsa (metni anlamama, amacına ulaşamama vb.) seçimlerinde değişikliğe gidebilir.
• Öğrencinin strateji seçimi yapabilmesi için öncelikle stratejileri bağımsız olarak uygulayabilecek düzeye erişmesi gerekir. Bu kapsamda “metin yapılarının analizi ve bilgileri organize etme stratejisi”nin öğretimi Kademeli Sorumluluk Devri Modeli ile yapılır. Diğer stratejilerin (ön bilgileri harekete geçirme ve kullanma, tahmin etme, görselleştirme, çıkarım yapma, özetleme ve soru sorma) ise zorunlu olmamakla birlikte Kademeli Sorumluluk Devri Modeli ile öğretilmesi önerilir. Önceden öğretilen stratejilerin ilerleyen tema ve sınıf seviyelerinde uygun olanlarının seçilip kullanılması sağlanır.
• Öğrencinin farklı amaçlarla farklı içerikleri dinlemesi/izlemesi gerekebilir. Ayrıca dinlediğini/izlediğini anlama düzeyi öğrenciden öğrenciye farklılık gösterebilir. Bu sebeple öğrenci düzeyi, amaç, dinleme/izleme içeriği vb.ne göre öğretmen rehberliğinde dinleme/izleme yöntem ve tekniklerinden uygun olanının seçilip kullanılması sağlanır. Katılımlı, katılımsız, not alarak, empati kurarak, seçici, yaratıcı, eleştirel, grup hâlinde dinleme/izleme vb. yöntem ve teknikler seçilip kullanılabilir. Öğretmen, seçim sürecinde rehberlik edebilir. İhtiyaç duyulması hâlinde bu yöntem ve tekniklerin nasıl kullanılacağı konusunda öğretmen rehberliğinde eğitim verilebilir.
• Beceri kapsamında etkileşimli dinleme/izleme sırasında karşısındakiyle ilişkiyi sürdürmeye yönelik çalışmalar da yapılır.
• 7. sınıf seviyesinde metin yapılarının analizi ve bilgileri organize etme (sebep-sonuç metin yapısı, problem-çözüm metin yapısı) stratejilerinin öğretimi yapılır.

Öğrenme Çıktısı Sınıf Seviyesine Göre Kodları: T.D.5.2. | T.D.6.2. | T.D.7.2. | T.D.8.2.

Özetle,

a) Dinleme/izleme şekli (etkileşimli veya etkileşimsiz), amacı, ilgi ve ihtiyaçları; materyalin özellikleri ve faaliyetin süresi doğrultusunda kullanacağı strateji ve/veya yöntemi seçer.
b) Süreci devam ettirmek için gerektiğinde strateji ve yöntem seçiminde değişiklik yapar.

5. Sınıf İçin Beklenen,

• Bilişsel Stratejiler: Ön bilgileri harekete geçirme ve kullanma, tahmin etme, özetleme, metin yapılarının analizi ve bilgileri organize etme (öyküleyici metin yapısı, sıralı-kronolojik metin yapısı).
• Öğrenci; etkileşimli dinleme/izleme yaparken konuşmacıyla göz teması kurar, duruşunu ayarlar, dikkat dağıtıcı davranışlardan kaçınır ve gerektiğinde not alır.

6. Sınıf İçin Beklenen,

• Bilişsel Stratejiler: Çıkarım yapma, soru sorma, metin yapılarının analizi ve bilgileriorganize
• etme (tanıtıcı metin yapısı, karşılaştırma-zıtlık metin yapısı).
• Öğrenci; etkileşimli dinleme/izleme yaparken konuşmacıyla göz teması kurar, duruşunu ayarlar, dikkat dağıtıcı davranışlardan kaçınır, gerektiğinde not alır ve anlamadığı bölümlerle ilgili soruları uygun zamanda sorar.

7. Sınıf İçin Beklenen,

• Bilişsel Stratejiler: Görselleştirme, metin yapılarının analizi ve bilgileri organize etme (sebep-sonuç metin yapısı ve problem-çözüm metin yapısı).
• Öğrenci; etkileşimli dinleme/izleme yaparken konuşmacıyla göz teması kurar, duruşunu ayarlar, dikkat dağıtıcı davranışlardan kaçınır, gerektiğinde not alır, empati kurar, yansıtma yapar ve anlamadığı bölümlerle ilgili soruları uygun zamanda sorar.

8. Sınıf İçin Beklenen,

• Önceki sınıf seviyelerinde öğrenilen stratejilerin uygun olanlarının seçilip kullanılması sağlanır.
• Öğrenci; etkileşimli dinleme/izleme yaparken konuşmacıyla göz teması kurar, duruşunu ayarlar, dikkat dağıtıcı davranışlardan kaçınır, gerektiğinde not alır, empati kurar, yansıtma yapar ve anlamadığı bölümlerle ilgili soruları uygun zamanda sorar.

Konuyla İlgili Test Sorusu ve Cevap Açıklaması:

7. sınıf öğrencisi Zeynep, Türkçe dersinde “İklim Değişikliğinin Tarıma Etkileri ve Alternatif Tarım Uygulamaları” konulu bir belgesel izleyecektir. Öğretmeni, izleme öncesinde Zeynep’e amacına en uygun dinleme/izleme stratejisini seçmesini söylemiştir.

Belgeselin içeriği dikkate alındığında, Zeynep’in bilgileri organize etmek için aşağıdaki metin yapısı stratejilerinden hangisini kullanması en uygundur?

A) Karşılaştırma – Zıtlık
B) Problem – Çözüm
C) Zaman Sıralaması (Kronolojik)
D) Örneklendirme

Cevap Açıklaması:

• Öğrencinin izleyeceği belgesel, iklim değişikliğinin yarattığı olumsuz durumları (problem) ve buna karşı geliştirilen alternatif tarım uygulamalarını (çözüm) ele almaktadır. Bu nedenle öğrencinin bilgileri zihninde veya not defterinde “Problem-Çözüm metin yapısı” stratejisine göre organize etmesi, metni anlamasını ve amacına ulaşmasını sağlayacak en doğru yöntemdir.
• Doğru Cevap: B

Konuyla İlgili Etkinlik Örneği:

Sınıfta “Hareketsiz Yaşamın Sağlığımıza Etkileri” konulu bir uzman röportajı dinleyeceksiniz. Öğretmeniniz bu etkinlikte sizden “sebep-sonuç metin yapısı” stratejisini kullanarak notlar almanızı ve dinleme sonrasında kendi dinleme sürecinizi değerlendirmenizi (üst bilişsel izleme) istiyor.

Dinleme esnasında notlarınızı nasıl organize edeceğinizi ve dinleme bittikten sonra kendi anlamanızı nasıl kontrol edeceğinizi kısaca açıklayınız.

Yapılacaklar Örneği:

• Strateji Uygulaması (Sebep-Sonuç): “Dinleme esnasında not defterimi ‘Sebepler’ ve ‘Sonuçlar’ olarak iki bölüme ayırırım. Bir tarafa hareketsiz kalmanın nedenlerini (ekran bağımlılığı, spor yapmama vb.), diğer tarafa ise bu durumun yol açtığı sonuçları (obezite, kas zayıflığı, duruş bozuklukları vb.) yazarım. Böylece konuşmadaki neden-sonuç ilişkilerini görselleştirmiş olurum.”
• Üst Bilişsel İzleme (Değerlendirme): “Dinleme etkinliği bittikten sonra kendime şu soruları sorarım: ‘Uzmanın anlattıklarını tam olarak anladım mı?’, ‘Aldığım sebep-sonuç notları birbiriyle tutarlı mı?’, ‘Amacıma ulaştım mı?’ Eğer anlamadığım veya kaçırdığım bir yer varsa bunu fark edip (üst bilişsel izleme), arkadaşlarıma veya öğretmenime sorarak eksiklerimi gideririm.”