Dinlenilenin/izlenilenin içeriğinin bir özelliği belirlenir. Bu özelliğe ilişkin ön bilgiler kullanılarak bir norm bulunur ve ikisi arasında karşılaştırma yapılarak belirlenen özellik sorgulanır. Sorgulama sonucunda bir yargıya varılarak dinlediğinin/izlediğinin eleştirilen özelliğine yönelik gerek duyulursa alternatifler önerilir. Süreç sonucunda öğrenciler olumlu yargıları veya önerdikleri alternatifler için gerekçelerini ortaya koyar.

Özetle,

a) Dinlediğini/izlediğini belirlenen bir özellik açısından sorgular.
b) Sorgulanan özellikle ilgili akıl yürüterek olumlu/olumsuz yargıya ulaşır.
c) Olumsuz yargıya yönelik gerekçeli alternatif üretir.

7. Sınıf İçin Ek Açıklama,

7. sınıf seviyesinde dinlediğinin/izlediğinin başlığını, içeriğini (olaylar, kahramanlar, kahramanların davranışları ve karakter özellikleri, ileri sürülen görüşler, ana düşünce ve yardımcı düşünceler, seçilen örnekler vb.), dilini (dilin sadeliği, kelime seçimleri, cümle uzunlukları vb.) ve organizasyonunu (olay örgüsü, serim, düğüm, çözüm bölümlerinin yapılandırılması; düşünceler arası bağlantılar, giriş, gelişme ve sonuç bölümleri ve bunlar arasındaki akış vb.) ön bilgilerini de kullanarak eleştirel açıdan ele alır ve eleştirinin odağındaki noktaya gerektiğinde alternatif önerir.

Konuyla İlgili Test Sorusu ve Cevap Açıklaması:

7. sınıf öğrencisi Kerem, “Geleceğin Meslekleri” konulu bir podcast dinlemiştir. Podcast’te sunucu, “Gelecekte sadece yazılımcılar ve robot mühendisleri iş bulabilecek, diğer tüm meslekler tamamen yok olacak.” şeklinde bir görüş ileri sürmüştür. Kerem bu bölümü eleştirerek şu yorumu yapmıştır:

Kerem’in yaptığı bu eleştiri süreciyle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

A) Dinlediği metnin içeriğinde ileri sürülen bir görüşü eleştirmiştir.
B) Eleştirisini yaparken kendi ön bilgilerinden yararlanarak bir yargıya varmıştır.
C) Sunucunun kullandığı yabancı kelimeleri eleştirerek daha sade bir dil önermiştir.
D) Eleştirdiği noktaya yönelik mantıklı bir gerekçe sunmuş ve sunucuya alternatif bir ifade önermiştir.

Cevap Açıklaması:

• Eleştiri kazanımı; metnin başlığını, içeriğini, dilini veya organizasyonunu sorgulamayı ve alternatif üretmeyi kapsar. Kerem’in yaptığı yorum metnin “dili veya kelime seçimleri” ile ilgili değil, tamamen sunucunun ileri sürdüğü “görüş/içerik” ile ilgilidir. Kerem ön bilgilerini kullanmış (B), içeriği eleştirmiş (A) ve sunucuya kullanabileceği alternatif bir cümle sunmuştur (D). C seçeneğindeki dil eleştirisi bu durumda söz konusu değildir.
• Doğru Cevap: C

Konuyla İlgili Etkinlik Örneği:

Dinlediğiniz bu metni zihninizde eleştirel bir süzgeçten geçirerek aşağıdaki adımları tamamlayınız:

1. Başlığı Eleştirme: Metnin başlığını (“Ormanın En Akıllı Hayvanı”) eleştiriniz. Sizce bu başlık metnin içeriğine (ana fikrine) uygun mu? Gerekçenizi açıklayarak alternatif bir başlık öneriniz.
2. Kahramanın Davranışını Eleştirme: Tilkinin davranışını kendi ahlaki doğrularınıza (etik normlarınıza) göre eleştiriniz. Tilki bunun yerine nasıl bir alternatif davranış sergilemeliydi?

Cevap Örneği:

• 1. Başlığın Eleştirisi ve Alternatif Öneri: “Bence bu başlık metne hiç uygun değil. Çünkü metinde tilkinin zekâsı değil, kötü niyeti ve yalancılığı anlatılıyor; asıl kahramanlık ise sincabın yaptığı yardımlaşmadır. Bu yüzden başlık ‘Ormanın En Akıllı Hayvanı’ yerine ‘İyiliksever Sincap’ veya ‘Yalancı Tilkinin Oyunu’ olmalıydı.”
• 2. Davranışın Eleştirisi ve Alternatif Öneri: “Tilkinin davranışı bence çok acımasız ve bencilcedir. Benim doğrularıma göre zor durumda olan birine yalan söylemek ve elindekini almak kötülüktür. Tilki bu davranışı yapmak yerine, tavşana dürüst davranmalı ve kendi bulduğu yiyecekleri onunla paylaşarak (alternatif davranış) ona gerçekten yardım etmeliydi.”