▶ Tekillik-Çoğulluk Uyumu
▶ Kişi Yönünden Uygunluk
▶ Olumluluk-Olumsuzluk Uyumu
Özne Yüklem Kavramı
Yüklem
Örnekler:
▶ "Ben şimdi" ifadesi tek başına bir cümle değildir çünkü bir yargı bildirmez. Bu ifadeye bir yüklem ekleyerek onu anlamlı ve yargı bildiren bir cümle hâline getirebiliriz. Örneğin:
"Ben şimdi gidiyorum." (Burada "gidiyorum" yüklemi, "ben" öznesinin şu anda yaptığı eylemi bildirir.)
Özne
Örnekler:
▶ "Güneş her sabah doğudan yükselir." cümlesinde "yükselir" yüklemini gerçekleştiren "Güneş" öznedir. (Yükleme sorulan "Ne yükselir?" sorusunun cevabı "Güneş"tir.)
▶ "Çocuklar parkta neşeyle koşuşturuyorlardı." cümlesinde "koşuşturuyorlardı" yüklemini gerçekleştiren "Çocuklar" öznedir. (Yükleme sorulan "Kim koşuşturuyordu?" sorusunun cevabı "Çocuklar"dır.)
▶ "Dün gece şiddetli bir fırtına koptu." cümlesinde "koptu" yüklemini gerçekleştiren "şiddetli bir fırtına" öznedir. (Yükleme sorulan "Ne koptu?" sorusunun cevabı "şiddetli bir fırtına"dır.)
▶ "Ben bu kitabı çok beğendim." cümlesinde "beğendim" yüklemini gerçekleştiren "Ben" öznedir. (Yükleme sorulan "Kim beğendi?" sorusunun cevabı "Ben"dir.)
▶ "Bahçedeki çiçekler rengârenk açmış." cümlesinde "açmış" yüklemini gerçekleştiren "çiçekler" öznedir. (Yükleme sorulan "Ne açmış?" sorusunun cevabı "çiçekler"dir.)
Özne-Yüklem Uyumu
Tekillik-Çoğulluk Uyumu
▶ Ayşe dün akşam bize geldi. ✓
▶ Öğretmen öğrencisine gülümsedi. ✓
▶ Doktor hastasını dikkatle dinledi. ✓
2. Özne insansa ve çoğulsa yüklem hem tekil hem çoğul olabilir.
▶ Öğrenciler bahçede oyun oynuyor. ✓
▶ Öğrenciler bahçede oyun oynuyorlar. ✓
▶ Misafirler birazdan gelecek. ✓
▶ Misafirler birazdan gelecekler. ✓
▶ Çocuklar sessizce oturuyor. ✓
▶ Çocuklar sessizce oturuyorlar. ✓
3. Saygı, nezaket, alay, küçümseme bildiren cümlelerde yüklem çoğul olabilir.
▶ Müdür Hanım, sizi toplantıya bekliyorlar. ✓
▶ Beyefendi, teşrif ettiler. ✓
▶ (Alaycı bir ifadeyle) Onlar her şeyi bilirler! ✓
4. İnsan dışı varlıklar (cansız varlıklar, bitkiler, hayvanlar, organ adları) ve soyut kavramlar (zaman ve eylem adları) tekil veya çoğul özne olduklarında yüklem tekil olur.
▶ Kediler balkonda uyuyor. ✓
▶ Kediler balkonda uyuyorlar. X
▶ Rüyalar bazen gerçekleşir. ✓
▶ Rüyalar bazen gerçekleşirler. X
▶ Ağaçların yaprakları sararmış. ✓
▶ Ağaçların yaprakları sararmışlar. X
5. İnsan dışı unsurlar kişileştirilirse yüklem çoğul olabilir.
▶ Rüzgârlar ağaçlarla fısıldaşıyorlar. ✓
▶ Dalgalar kıyıya şarkılar söylüyorlar. ✓
▶ Yıldızlar gökyüzünden bize göz kırpıyorlar. ✓
6. Birden fazla ismin yerini tutan sözcükler özne olursa yüklem tekil olur.
▶ Herkes sınav sonucunu merak ediyor. ✓
▶ Herkes sınav sonucunu merak ediyorlar. X
▶ Kimse olanlara anlam veremedi. ✓
▶ Kimse olanlara anlam veremediler. X
▶ Bazıları sessizce köşede bekliyordu. ✓
▶ Bazıları sessizce köşede bekliyorlardı. X
7. Özne sayılı olarak verilmişse yüklem de tekil olur.
▶ Beş öğrenci projeyi tamamladı. ✓
▶ Beş öğrenci projeyi tamamladılar. X
▶ İki kedi bahçede oynuyordu. ✓
▶ İki kedi bahçede oynuyorlardı. X
▶ On kişi otobüse bindi. ✓
▶ On kişi otobüse bindiler. X
8. "Var, yok" sözcükleri cümlenin yükleminde bulunduğunda özne çoğul dahi olsa bu sözcükler çoğul eki almaz.
▶ Dolapta elmalar var. ✓
▶ Dolapta elmalar varlar. X
▶ Çekmecede anahtarlar yok. ✓
▶ Çekmecede anahtarlar yoklar. X
▶ Bahçede rengârenk çiçekler var. ✓
▶ Bahçede rengârenk çiçekler varlar. X
Kişi Uyumu
▶ Elif ve ben hafta sonu sinemaya gideceğiz. (Biz)
▶ Sen ve ben bu projeyi birlikte tamamlayabiliriz. (Biz)
2. Cümlede öznenin bildirdiği kişiler arasında "ben" veya "biz" yoksa "sen" veya "siz" varsa yüklem "siz"e göre çekimlenir.
▶ Can ile sen yarınki maça geliyor musunuz? (Siz)
▶ Ayşe ve sen bu güzel şarkıyı birlikte söyleyebilirsiniz. (Siz)
3. Cümlede öznenin bildirdiği kişiler arasında "ben, biz, sen, siz" yoksa birden fazla isim varsa yüklem "onlar"a göre çekimlenir.
▶ Mehmet ile Zeynep yeni bir işe başladılar. (Onlar)
▶ Ayşe, Pınar ve Oya yürüyüşe gideceklermiş. (Onlar)
Olumluluk-Olumsuzluk Uyumu
▶ Sınava hiçbiri hazırlıklı gelmemiş. ✓
▶ Sınava hiçbiri hazırlıklı gelmiş. X
▶ Bütün öğrenciler ödevlerini yapmış. ✓
▶ Bütün öğrenciler ödevlerini yapmamış. X
Yorum gönder