Zaman (Haber) Kip Ekleri
Dilek Kip Ekleri
Şahıs (Kişi) Ekleri
Soru ve Okumsuzluk Ekleri
Zaman (Haber) Kip Ekleri
1. Bilinen (Görülen) Geçmiş Zaman:
Eylemin konuşma anından önce gerçekleştiğini, eylemi yapanın veya anlatanın bu duruma bizzat şahit olduğunu ya da durumdan kesin olarak emin olduğunu bildiren ektir.
Ekler: -dı / -di / -du / -dü / -tı / -ti / -tu / -tü
Örnekler:
▶ Dün akşam bütün ödevlerini erkenden bitirdi.
▶ Beklenen tren nihayet istasyona yanaştı.
▶ Sınav sonuçlarını duyunca çok mutlu oldular.
▶ Bu olaydan sonra aramızdaki bağ tamamen koptu.
⚠️ Zaman anlamını yitirip isim türeten yapılara dikkat edilmelidir: gecekondu (isim), dedikodu (isim)
2. Öğrenilen (Duyulan) Geçmiş Zaman
Eylemin geçmişte yapıldığını ancak konuşanın bunu başkasından duyduğunu, sonradan fark ettiğini veya bir tahmine/varsayıma dayandırdığını belirten ektir.
Ekler: -dı / -di / -du / -dü / -tı / -ti / -tu / -tü
Örnekler:
▶ Telefonumu arabada unutmuşum.
▶ Ellerine sağlık, çorba çok lezzetli olmuş.
▶ Şimdi o da beni düşünüyormuş.
▶ Yere dökülen tohumları toplamış.
⚠️ Zaman anlamını yitirip isim türeten yapılara (sıfat fiillere) dikkat edilmelidir: sararmış yapraklar (sıfat olmuş)
3. Şimdiki Zaman
Eylemin konuşulduğu tam o esnada gerçekleşmekte olduğunu, yani "söz" ile "eylem"in aynı zamanda meydana geldiğini bildiren ektir.
Ekler: -yor
Örnekler:
▶ Dışarıda hafif bir nisan yağmuru yağıyor.
▶ Öğretmen, tahtadaki soruyu dikkatle çözüyor.
▶ Kardeşim içerideki odada mışıl mışıl uyuyor.
4. Gelecek Zaman
Eylemin henüz gerçekleşmediğini, konuşma anından sonraki bir zaman diliminde yapılmasının planlandığını veya kesin olarak yapılacağını bildiren ektir.
Ekler: -acak / -ecek
Örnekler:
▶ Yarın sabah erkenden yola çıkacaklar.
▶ Bu projenin tüm detaylarını haftaya konuşacağız.
▶ Elbet bir gün adalet yerini bulacak.
⚠️ Zaman anlamını yitirip isim türeten yapılara (sıfat fiillere) dikkat edilmelidir: akacak kan (sıfat olmuş), yakacak odun (sıfat olmuş)
5. Geniş Zaman
Eylemin geçmiş, şimdiki ve gelecek zamanların tümünü kapsayacak şekilde her zaman tekrarlandığını, bir alışkanlık veya doğa kanunu olduğunu bildiren ektir.
Ekler: -r / -ar / -er / -ır / -ir / -ur / -ür | Olumsuz: -mez / -maz
Örnekler:
▶ Her sabah mutlaka bir bardak ılık su içer. (Her zaman tekrarlanan alışkanlık)
▶ Güneş doğudan doğar, batıdan batar. (Her zaman geçerli doğa kanunu)
▶ Böyle ufak tefek şeyleri asla dert etmez. (Geniş zamanın 3. tekil şahıs olumsuz çekimi)
⚠️ Zaman anlamını yitirip isim türeten yapılara dikkat edilmelidir: okur sayısı artıyor (isim olmuş), bilir kişi (sıfat olmuş)
Dilek Kip Ekleri
1. Dilek-Şart Kipi Eki (-sa / -se)
Eylemin gerçekleşmesini bir koşula bağlayan ya da doğrudan bir temenni, arzu ve dilek anlamı katan ektir.
Ekler: -sa / -se
Örnekler:
▶ Keşke şu an deniz kenarında oturuyor olsak. (Dilek)
▶ Sen de bizle gelsen olmaz mı? (Dilek)
▶ Hava güzel olursa hafta sonu pikniğe gideriz. (Şart)
▶ Oraya gitse bile aradığı huzuru bulamaz. (Şart)
▶ Biraz daha gayret etse sınavı kesinlikle kazanır. (Şart)
2. İstek Kipi Eki (-a / -e)
Eylemin yapılmasının istendiğini, arzulandığını veya teklif edildiğini belirten ektir. Günümüz Türkçesinde en yaygın kullanımı 1. tekil (-ayım/-eyim) ve 1. çoğul (-alım/-elim) şahıslardadır.
Ekler: -a / -e
Örnekler:
▶ İşleri yarın hâlledelim.
▶ Müsaitseniz size durumu kısaca arz edeyim.
▶ Allah senin de yolunu açık eyleye.
▶ Böyle bir hatayı bir daha yapmayasınız.
▶ Yolumuzu kaybetmeyelim.
3. Gereklilik Kipi (-malı / -meli)
Eylemin yapılmasının zorunlu, gerekli veya kaçınılmaz olduğunu bildiren ektir. Bazı cümlelerde ihtimal/tahmin anlamı da katabilir.
Ekler: -malı / -meli
Örnekler:
▶ Başarıya ulaşmak için planlı çalışmalısın. (Gereklilik)
▶ Toplum içindeki yazılı olmayan kurallara uymalıyız. (Gereklilik)
▶ Geçmişteki hatalardan ders çıkarmalıyız. (Gereklilik)
▶ Söylediğin sözlerin arkasında durmalısın. (Gereklilik)
▶ Aradığımız evraklar şu çekmecede olmalı. (İhtimal)
▶ Dün gece evine dönmüş olmalı. (İhtimal)
4. Emir Kipi
Eylemin yapılmasını buyruk, talimat veya rica yoluyla kesin olarak isteyen kiptir. Konuşan kişi kendi kendine emir veremeyeceği için 1. tekil ve 1. çoğul şahıs çekimi bulunmaz.
Örnekler:
▶ Lütfen sessiz olun ve yerlerinize oturun. (2. çoğul şahsa yönelik kibar emir/talimat)
▶ Sözümü kesmeden beni sonuna kadar dinle! (2. tekil şahıs emir çekimi, özel bir eki yoktur, fiil kökü yalındır)
▶ Gelen misafirleri salondaki masaya buyur etsinler. (3. çoğul şahsa yönelik emir çekimi)
▶ Her ne olursa olsun yarın o ofise saatinde gelsin. (3. tekil şahsa yönelik buyruk)
▶ Allah'ım, bize sabır ver ve bizi koru! (Emir kipiyle kurulmuş yalvarış, yakarış ve dua anlamı)
Anlam Kayması
Örnekler:
▶ Hafta sonları arkadaşlarımla mutlaka kahve içiyoruz.
(Kastedilen: içeriz / Şimdiki zaman eki geniş zaman anlamında kullanılmıştır.)
▶ Önümüzdeki ay yeni bir arabaya geçiş yapıyoruz.
(Kastedilen: geçeceğiz / Şimdiki zaman eki gelecek zaman anlamında kullanılmıştır.)
▶ Fatih Sultan Mehmet, 1453 yılında İstanbul'u fetheder.
(Kastedilen: fethetti / fethetmiş / Geniş zaman eki bilinen/öğrenilen geçmiş zaman anlamındadır.)
▶ Merak etme, aradığın evrakları yarın sabah sana teslim ederim.
(Kastedilen: edeceğim / Geniş zaman eki gelecek zaman anlamında kullanılmıştır.)
▶ Hayatta bir yerlere gelmek istiyorsan önce haddini bileceksin.
(Kastedilen: bilmelisin / Gelecek zaman eki gereklilik anlamında kullanılmıştır.)
▶ Akşama kadar odandaki bütün oyuncakları toplayacaksın!
(Kastedilen: topla / Gelecek zaman eki emir anlamında kullanılmıştır.)
▶ Kapı çalıyor, gelen bizim kargocu olacak.
(Kastedilen: olmalı / olmalıdır / Gelecek zaman eki gereklilik/tahmin anlamında kullanılmıştır.)
▶ Yeni yaşın sana huzur, mutluluk ve sağlık getirsin.
(Kastedilen: getire / Emir kipi istek ve dua anlamında kullanılmıştır.)
Birleşik Zamanlı Fiiller (Ek Fiil)
-di), rivayet (-miş) veya şart (-se) şeklinde "Birleşik Zamanlı Fiil" yapılabilir.Örnekler:
▶ Dün akşam saatlerce ders çalışıyordu.
(Şimdiki zamanın hikayesi birleşik çekimi: yor-du)
▶ Eğer erken gelecekse yemeği bekletelim.
(Gelecek zamanın şartı birleşik çekimi: ecek-se)
▶ Söylenenlere göre eskiden çok güzel şiir yazarmış.
(Geniş zamanın rivayeti birleşik çekimi: ar-mış)
▶ Keşke sınav sorularını daha dikkatli okusaydı. (
Dilek-şart kipinin hikayesi birleşik çekimi: sa-y-dı)
▶ Ödevlerini vaktinde bitirmeliydi.
(Gereklilik kipinin hikayesi birleşik çekimi: meli-y-di)
Şahıs (Kişi) Ekleri
Örnekler:
▶ Her akşam mutlaka kitap okuyorum. (1. tekil şahıs - Ben)
▶ Bu konuyu bizimle hemen paylaşmalısın. (2. tekil şahıs - Sen)
▶ Sabah erkenden piknik alanına gelmiş. (3. tekil şahıs - O > Ek yok.)
▶ Verilen ödevleri eksiksiz yaptık. (1. çoğul şahıs - Biz)
▶ Siz de bizimle sinemaya gelecek misiniz? (2. çoğul şahıs - Siz)
▶ Dün akşam erkenden uyumuşlar. (3. çoğul şahıs - Onlar)
Fiillerde Olumsuzluk
Örnekler:
▶ Aradığım adresi bir türlü bulmadım. (Eylemin gerçekleşmediğini bildiren net olumsuzluk)
▶ Lütfen bu gizli konuları dışarıda konuşmayın. (Eylemin yapılmamasını isteyen olumsuz emir)
▶ Bilinmeyen yollara hazırlıksız çıkmamalı. (Gereklilik kipiyle kullanılan olumsuzluk çekimi)
⚠️ Dikkat: Şimdiki zaman eki -yor ile birleştiğinde daralarak -mı/-mi/-mu/-mü biçimini alır.
▶ Son günlerde beni hiç aramıyor.
⚠️ Dikkat: Geniş zamanın olumsuzunda olumsuzluk eki “-maz, -mez” şeklinde kullanılır.
▶ Yıllardır beni arayıp sormaz.
Fiillerde Soru
Örnekler:
▶ Bu akşamki toplantıya sen de katılacak mısın?
▶ Dünkü toplantıya sen de geldin mi?
▶ Sence akşama pilav yapmalı mıyım?
Yorum gönder