6. Sınıf Ses Olayları Konu Anlatımı

► Büyük Ünlü Uyumu ► Ünlü Düşmesi ► Ünsüz Benzeşmesi ► Ünsüz Yumuşaması ► Ünlü Daralması ► Ünlü Türemesi ► Ünsüz Türemesi ► Ünsüz Türemesi ► Yardımcı Ünsüzler ► Ulama

Büyük Ünlü Uyumu

Bir kelimenin birinci hecesinde kalın bir ünlü (a, ı, o, u) bulunuyorsa diğer hecelerdeki ünlüler de kalın, ince bir ünlü (e, i, ö, ü) bulunuyorsa diğer hecelerdeki ünlüler de ince olur: adım, ayak, boyunduruk, burun, dalga, dudak, kırlangıç; beşik, bilezik, gelincik, gözlük, üzengi, vergi, yüzük vb.

Yardımcı Ünsüzler

Türkçede iki ünlü yan yana bulunmadığından, ünlüyle biten bir sözcüğe ünlüyle başlayan bir ek getirildiğinde sözcükle ek arasına “y, ş, s, n” yardımcı ünsüzlerinden biri girer.
Örnekler:
▶ “İki” sözcüğüne “-er” eki getirildiğinde araya “ş” yardımcı ünsüz gelerek sözcük “ikişer” biçiminde söylenir ve yazılır.
▶ yazı + a = yazıya
▶ kuzu + u = kuzusu
▶ o + un kitabı + a = onun kitabına

Ünlü Düşmesi

İki heceli bazı kelimeler ünlüyle başlayan bir ek aldıklarında ikinci hecelerindeki dar ünlüler düşer. Bu ses olayına “ünsüz düşmesi” denir. Ünlü düşmesi, bazı sözcüklerin türemesi veya birleşmesi sırasında da görülebilir.
Örnekler:
▶ geniz + i = genzi
▶ göğüs + ü = göğsü
▶ vakıf + ı = vakfı
▶ sıyır + ıl = sıyrıl

Ünsüz Benzeşmesi (Sertleşmesi)

Sert ünsüzle (ç, f, h, k, p, s, ş, t) biten bir sözcüğe “c, d, g” ünsüzleriye başlayan bir ek geldiğinde, ekin başındaki “c, d, g” ünsüzleri sertleşerek “ç, t, k”ye dönüşür. Bu ses olayına “ünsüz benzeşmesi” ya da “ünsüz sertleşmesi” denir.
Örnekler:
▶ kebap + cı = kebapçı ▶ yavaş + ca = yavaşça ▶ yurt + dan = yurttan
Metin içinde rakamla yazılan sözcüklerin de sert ünsüzle bitip bitmediğine dikkat edilmelidir. Rakamlara getirilen eklerde de ünsüz benzeşmesi kuralı uygulanır.
Örnekler:
▶ 1923’te ▶ 3'te

Ünsüz Yumuşaması

Sonu “p, ç, t, k” sert ünsüzlerinden biri ile biten sözcüklere ünlü ile başlayan bir ek getirildiğinde “p, ç, t, k” sert ünsüzleri yumuşayarak “b, c, d, g, ğ”ye dönüşür. Bu ses olayına “ünsüz yumuşaması” denir.
Örnekler:
▶ kitap + ı = kitabı
▶ dolap + ı = dolabı
▶ ağaç + ın = ağacın

Ünlü Daralması

Son sesi “a” veya “e” olan fiil kök ve gövdelerine, “-yor” eki getirildiğinde kelime sonundaki “a, e” daralarak “ı, i, u, ü”ye dönüşür.
Örnekler:
▶ başla + yor = başlıyor
▶ doyma + yor = doymuyor
▶ ye + y + ecek > yiyecek
▶ ne + y + e = niye

Ünlü Türemesi

Ünsüzle biten bazı sözcükler, “-cık/-cik” eki aldığında sözcük ve eke ait olmayan bir ünlü ortaya çıkabilir. Bu ses olayına “ünlü türemesi” ya da “ses türemesi” denir. Ünlü türemesi, bazı pekiştirmelerde de görülebilir.
Örnekler:
▶ az + cık = azıcık
▶ bir + cik = biricik
▶ yap + yalnız = yapayalnız

Ünsüz Türemesi

Türkçe kelimelerde, kökte aynı ünsüz yan yana bulunmaz ancak Arapçadan dilimiz geçmiş af, his, zan, ret, hal, şık gibi bazı sözcüklere ünlüyle başlayan bir ek “etmek, olmak” gibi fiiller getirildiğinde oluşan yeni sözcükte bir ünsüz daha ortaya çıkar. Bu ses olayına “ünsüz türemesi” denir.
Örnekler:
▶ hak + ı = hakkı
▶ his + i = hissi
▶ zan+ etmek = zannetmek

Ünsüz Düşmesi

Bir kelimenin kökünde veya gövdesinde bulunan bir ünsüz harfin (sessiz harfin), ek alması ya da ses uyumuna uğraması sırasında düşmesi (kaybolması) anlamına gelir.
Örnekler:
▶ ufak>ufacık, alçak>alçacık, minik>minicik, küçük>küçücük, büyük>büyücek

Ulama

Ünsüzle biten kelimelerden sonra ünlü ile başlayan kelimeler gelirse, önceki kelimenin son ünsüzü, sonraki kelimenin ilk ünlüsüne bağlanarak okunabilir. Buna ulama denir.
Örnekler:
▶ aslan asker > as-la-nas-ker
▶ yüzen al sancak > yü-ze-nal
▶ Ben ezelden beridir > be-ne-zel-den

0 0 Oy

İçeriği Oyla

6. Sınıf Kökler ve Ekler Konu Anlatımı

6. Sınıf Dil Yapıları Konu Anlatımı

Benzerleri